شقاق مقعدی درد خاصی دارد. دردی که دقیقاً در لحظه ی دفع شروع می شود، مثل کشیده شدن تیغ، و گاهی تا ساعت ها بعد ادامه پیدا می کند. بیشتر کسانی که این درد را تجربه می کنند، قبل از هر اقدام دیگری دنبال این می گردند که برای درمان شقاق چه بخورند؛ و این سوال کاملاً درست است.
در شقاق، برخلاف بسیاری از بیماری ها، غذا واسطه ندارد. آنچه می خورید مستقیماً قوام مدفوع را تعیین می کند و مدفوع دقیقاً همان چیزی است که از روی زخم عبور می کند. یعنی رژیم غذایی در این بیماری نقش کمکی ندارد، بخشی از خود درمان است.
در این مقاله دقیقاً می گوییم چه بخورید، چه نخورید، چقدر فیبر لازم دارید، کدام اشتباه رایج درد را بدتر می کند، و مهم تر از همه: تا کجا می توان روی تغذیه حساب کرد و از کجا به بعد باید سراغ درمان پزشکی رفت.
چرا تغذیه در درمان شقاق نقش مستقیم دارد؟
شقاق یک چرخه ی معیوب می سازد که اگر شکسته نشود، خودش خودش را تغذیه می کند: یبوست باعث سفت شدن مدفوع می شود، مدفوع سفت هنگام عبور مخاط کانال مقعد را پاره می کند، این پارگی درد شدیدی ایجاد می کند، بیمار از ترس درد دفع را به تعویق می اندازد، و مدفوعی که در روده می ماند آب خود را از دست می دهد و سفت تر می شود. نوبت بعدی، زخم عمیق تر می شود.
تغذیه تنها ابزاری است که این چرخه را از همان نقطه ی اول قطع می کند. هیچ پماد و هیچ عملی نمی تواند جای آن را بگیرد، چون هیچ کدام روی قوام مدفوع اثر ندارند.
بخش جراحی کولورکتال دانشگاه واشینگتن سنت لوئیس اعلام می کند حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد شقاق های مقعدی در صورت رعایت مجموعه ای از اقدامات ساده بهبود می یابند و اولین مورد این فهرست، رژیم غذایی پرفیبر با حدود ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر روزانه است.
اگر هنوز مطمئن نیستید مشکلتان شقاق است یا چیز دیگری، پیشنهاد می کنم اول مطلب شقاق مقعد یا فیشر چیست را بخوانید تا با علائم و ماهیت بیماری آشنا شوید.
برای درمان شقاق چه بخوریم؟
هدف تغذیه در شقاق یک جمله است: مدفوع باید نرم، حجیم و بدون زور زدن دفع شود. هر غذایی که به این هدف کمک کند مفید است. غذاهای زیر را بر اساس نقششان دسته بندی کرده ام.
۱. منابع فیبر محلول؛ نرم کننده های اصلی
فیبر محلول در روده آب جذب می کند و مدفوع را ژله ای و نرم می کند. این دسته مهم ترین بخش رژیم شماست.
- جو دوسر و جو پرک: ساده ترین شروع برای صبحانه
- حبوبات مثل عدس، لوبیا، نخود و لپه (به تدریج اضافه شوند)
- اسفرزه و پسیلیوم: قوی ترین گزینه ی در دسترس در ایران
- سیب با پوست، گلابی رسیده و هلو
- هویج پخته، کدو حلوایی و کدو سبز
- دانه چیا و تخم کتان آسیاب شده
۲. میوه های ملین
این میوه ها علاوه بر فیبر، ترکیباتی دارند که حرکت روده را تحریک می کنند.
- آلو بخارا و آب آلو: موثرترین گزینه، خیسانده ی پنج تا شش عدد در شب
- انجیر خشک خیسانده در آب
- کیوی: دو عدد در روز اثر قابل توجهی بر یبوست دارد
- خرما به مقدار متعادل، همراه با آب کافی
- زردآلو و برگه ی زردآلو
۳. سبزیجات
سبزیجات فیبر نامحلول می دهند که به مدفوع حجم اضافه می کند و عبور آن را سریع تر می کند.
- اسفناج، برگ چغندر و کلم بروکلی
- لبو و چغندر پخته
- کاهو، خیار و سبزی خوردن تازه
- سوپ و آش سبزیجات که هم فیبر دارد هم آب
۴. غلات کامل به جای آرد سفید
- نان سنگک و بربری سبوس دار به جای نان لواش و نان تست
- برنج قهوه ای یا مخلوط برنج سفید با عدس
- ماکارونی سبوس دار
۵. چربی های سالم
چربی سالم مثل روان کننده عمل می کند و عبور مدفوع را آسان تر می کند. یک قاشق روغن زیتون ناشتا در بسیاری از بیماران کمک کننده است.
- روغن زیتون بکر
- آووکادو
- مغزها مثل گردو و بادام، روزی یک مشت کوچک
۶. پروبیوتیک ها
تعادل باکتری های روده روی قوام مدفوع اثر مستقیم دارد و در بیمارانی که سابقه ی مصرف آنتی بیوتیک دارند اهمیت بیشتری پیدا می کند.
- ماست پروبیوتیک
- کفیر و دوغ کم نمک
- ترشی کلم و شور طبیعی به مقدار کم
چقدر فیبر لازم است و اشتباهی که درد را بدتر می کند
عدد هدف برای بیشتر بزرگسالان حدود ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر در روز است. برای اینکه این عدد ملموس شود: یک کاسه جو دوسر حدود ۴ گرم، یک لیوان عدس پخته حدود ۱۵ گرم، یک سیب متوسط با پوست حدود ۴ گرم و یک قاشق غذاخوری اسفرزه حدود ۵ گرم فیبر دارد.
مرکز درمانی مایو کلینیک توضیح می دهد که بیشتر شقاق های مقعدی ظرف چند هفته بهبود می یابند، به شرط آنکه اقداماتی برای نرم کردن مدفوع و درمان یبوست انجام شود، و بیشتر افراد به حدود ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر در روز نیاز دارند.
به نقل از: Mayo Clinic
هشدار: اشتباه شماره یک بیماران
اگر امروز شروع کنید و از فردا صبح ۳۰ گرم فیبر بخورید، احتمال زیادی دارد که حالتان بدتر شود، نه بهتر. افزایش ناگهانی فیبر باعث نفخ و تولید گاز می شود و در فردی که شقاق دارد، نفخ فشار داخل مقعد را بالا می برد و درد را تشدید می کند. بسیاری از بیمارانی که می گویند رژیم غذایی جواب نداد، دقیقاً همین اشتباه را کرده اند.
راه درست: هفته ای حدود ۵ گرم به فیبر روزانه اضافه کنید تا در طول چهار تا شش هفته به عدد هدف برسید. روده فرصت می خواهد تا خودش را تطبیق دهد.
آب؛ حلقه ی فراموش شده ی این رژیم
این نکته را جدی بگیرید: فیبر بدون آب کافی، مدفوع را سفت تر می کند نه نرم تر. فیبر مثل اسفنجی است که برای کار کردن به آب نیاز دارد؛ اگر آب نباشد، همان اسفنج خشک مدفوع را سفت و حجیم می کند و دقیقاً برعکس هدف عمل می کند.
حداقل هشت لیوان آب در روز، و هر چه فیبر بیشتری مصرف می کنید، آب بیشتری هم لازم دارید. اگر مکمل فیبر مصرف می کنید، هر نوبت را با یک لیوان کامل آب بخورید.
| نوشیدنی | وضعیت | توضیح |
|---|---|---|
| آب ساده | بهترین | پایه ی اصلی؛ در طول روز پخش شود نه یکجا |
| آب آلو و آب هلو | مفید | اثر ملین طبیعی دارد |
| دوغ کم نمک | مفید | هم مایعات هم پروبیوتیک |
| چای کمرنگ | مجاز | در حد دو تا سه فنجان |
| چای پررنگ و قهوه ی زیاد | محدود شود | اثر ادرارآور دارد و بدن را کم آب می کند |
| نوشابه و نوشیدنی گازدار | پرهیز | نفخ ایجاد می کند و فشار مقعد را بالا می برد |
چه چیزهایی نباید خورد؟
به اندازه ی آنچه می خورید، آنچه کنار می گذارید اهمیت دارد. غذاهای زیر یا یبوست را تشدید می کنند یا مستقیماً ناحیه ی زخم را تحریک می کنند.
| خوراکی | چرا مضر است |
|---|---|
| فست فود، پیتزا و سوسیس و کالباس | چربی ناسالم و فیبر نزدیک به صفر؛ مستقیم یبوست آور |
| نان لواش، نان تست و آرد سفید | فیبر ندارد و مدفوع را سفت و کم حجم می کند |
| برنج سفید به مقدار زیاد | یبوست آور است؛ با عدس یا سبزیجات مصرف شود |
| غذاهای تند و پرادویه | هنگام دفع، ناحیه ی زخم را می سوزاند و درد را شدید می کند |
| لبنیات پرچرب و پنیر زیاد | در بسیاری از افراد یبوست را تشدید می کند |
| گوشت قرمز زیاد و کبابی | دیر هضم و کم فیبر |
| شیرینی، شکلات و قند ساده | جای غذای پرفیبر را می گیرد |
| غذاهای سرخ کردنی | هضم را کند می کند |
| موز نارس | برخلاف تصور رایج، موز کال یبوست آور است |
اگر مطمئن نیستید مشکلتان شقاق است یا بواسیر، مطلب فرق شقاق و بواسیر این دو را از هم جدا می کند؛ و برای بواسیر راهنمای مستقلی نوشته ایم: برای بواسیر چی خوبه.
نمونه برنامه غذایی یک روز برای بیمار مبتلا به شقاق
این برنامه یک نمونه ی عملی است تا بدانید عدد ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر در بشقاب چه شکلی است. آن را متناسب با ذائقه و شرایط خودتان تغییر دهید.
| وعده | پیشنهاد |
|---|---|
| ناشتا | یک لیوان آب ولرم به همراه یک قاشق روغن زیتون |
| صبحانه | جو دوسر پخته با شیر کم چرب، به همراه چند عدد گردو و نصف سیب خرد شده |
| میان وعده صبح | دو عدد کیوی یا یک گلابی رسیده |
| ناهار | عدس پلو با برنج قهوه ای، سالاد فصل با روغن زیتون، یک کاسه ماست پروبیوتیک |
| عصرانه | خیسانده ی پنج عدد آلو بخارا به همراه آب آن |
| شام | سوپ جو و سبزیجات با نان سنگک سبوس دار |
| قبل از خواب | یک لیوان آب؛ مکمل فیبر را شب مصرف نکنید |
مکمل های فیبر و ملین ها؛ چه زمانی و چگونه
اگر با غذا نمی توانید به عدد هدف برسید، مکمل فیبر گزینه ی منطقی و بی خطری است. در ایران در دسترس ترین گزینه، اسفرزه و پسیلیوم است.
- هر نوبت را با یک لیوان کامل آب مصرف کنید، نه نصف لیوان.
- زمان مصرف بهتر است صبح یا بعدازظهر باشد، نه درست قبل از خواب.
- با نصف دوز شروع کنید و بعد از یک هفته به دوز کامل برسید.
ملین ها دو دسته اند و تفاوتشان مهم است. ملین های حجم دهنده مثل اسفرزه عملاً همان فیبر هستند و مصرف طولانی مدتشان مشکلی ندارد. اما ملین های محرک که روده را وادار به انقباض می کنند، داستان دیگری دارند.
هشدار جدی
مصرف خودسرانه و طولانی مدت ملین های محرک می تواند روده را به آن ها وابسته کند، به طوری که بدون دارو اجابت مزاج انجام نشود. در بیمار مبتلا به شقاق این وابستگی خطرناک تر است، چون قطع ناگهانی دارو یبوست شدید و پارگی مجدد ایجاد می کند. هر ملین محرکی باید با تجویز و برای مدت مشخص مصرف شود.
چیزی که تغذیه به تنهایی نمی تواند انجام دهد
این بخش را با صداقت می نویسم، چون بیشتر مقالاتی که در این باره خوانده اید آن را نمی گویند.
شقاق فقط یک زخم ساده نیست. در شقاق مزمن، عضله ی اسفنکتر داخلی دچار اسپاسم و انقباض دائمی می شود. این انقباض خونرسانی به محل زخم را کم می کند و زخمی که خون کافی نمی گیرد، ترمیم نمی شود. یعنی حتی اگر مدفوع شما کاملاً نرم شود، آن زخم همچنان باز می ماند.
تغذیه مدفوع را درست می کند. اسپاسم عضله را نه. این تمام تفاوت میان شقاق حاد و شقاق مزمن است.
مرز عملی این دو، حدود شش تا هشت هفته است. اگر از شروع علائم شما کمتر از شش هفته گذشته باشد، احتمال زیادی دارد که با همین رژیم غذایی، لگن آب گرم و مراقبت درست، شقاق بهبود پیدا کند. اما اگر بیش از شش تا هشت هفته است که درد دارید و با وجود رعایت رژیم غذایی بهتر نشده اید، شقاق شما وارد مرحله ی مزمن شده و در این مرحله ادامه دادن رژیم به تنهایی فقط زمان را از دست می دهد.
در این مرحله گزینه های موثری وجود دارد که نیازی به جراحی باز ندارند. رایج ترین و کم تهاجمی ترین آن ها درمان شقاق با بوتاکس است که به صورت سرپایی و بدون بستری انجام می شود و با شل کردن عضله ی اسفنکتر، همان مانع اصلی ترمیم را برمی دارد. در مواردی که زخم عمیق تر باشد، درمان شقاق با لیزر گزینه ی بعدی است. انتخاب میان این روش ها فقط پس از معاینه ی حضوری مشخص می شود.
بیش از شش هفته است که درد دارید؟ در یک جلسه معاینه مشخص می شود که شقاق شما هنوز در مرحله ی حاد است و با رژیم غذایی خوب می شود، یا مزمن شده و به درمان نیاز دارد.
چه زمانی رژیم غذایی را کنار بگذارید و به پزشک مراجعه کنید؟
برخی علائم یعنی مشکل فراتر از یک شقاق ساده است و تاخیر در بررسی آن ها می تواند پرهزینه باشد.
علائم هشدار قرمز
در صورت وجود هر یک از موارد زیر، منتظر اثر رژیم غذایی نمانید: خونریزی زیاد یا خونریزی که هر بار تکرار می شود و کم نمی شود؛ ترشح چرکی یا بدبو از ناحیه ی مقعد که می تواند نشانه ی آبسه یا فیستول باشد؛ تب همراه با درد ناحیه ی مقعد؛ وجود توده یا برجستگی که با گذشت زمان بزرگ تر می شود؛ درد بسیار شدید که با مسکن معمولی کنترل نمی شود؛ تغییر عادت اجابت مزاج در افراد بالای پنجاه سال، به ویژه همراه با کاهش وزن یا کم خونی؛ و گذشت بیش از هشت هفته از شروع علائم بدون بهبود.
بعد از عمل شقاق چه بخوریم؟
اگر عمل شده اید، اصول تغذیه تغییر نمی کند بلکه اهمیتش بیشتر می شود. برخلاف تصور رایج بیماران، هدف بعد از عمل کم کردن دفعات اجابت مزاج نیست؛ دقیقاً برعکس، دفع منظم و نرم به ترمیم محل عمل کمک می کند و از سفت شدن مدفوع در روده جلوگیری می کند. در روزهای اول از غذاهای تند، فست فود و غذاهای نفاخ کاملاً پرهیز کنید و مصرف آب را بالا نگه دارید.
جزئیات کامل دوران نقاهت، داروها و کارهایی که نباید انجام دهید در مطلب مراقبت های بعد از لیزر شقاق آمده است.
جمع بندی:
پاسخ کوتاه به سوال برای درمان شقاق چه بخوریم این است: فیبر محلول، میوه های ملین، سبزیجات، غلات کامل و آب فراوان؛ همراه با کنار گذاشتن آرد سفید، غذاهای تند و فست فود. عدد هدف حدود ۲۵ تا ۳۰ گرم فیبر در روز است، اما این عدد باید به تدریج و در طول چند هفته به دست بیاید، وگرنه نفخ حاصل از آن خودش درد را بیشتر می کند.
اما مهم ترین نکته ی این مقاله جمله ی آخر است: تغذیه شقاق حاد را درمان می کند، نه شقاق مزمن را. اگر بیش از شش تا هشت هفته است که با درد دست و پنجه نرم می کنید و رژیم غذایی را هم رعایت کرده اید، مشکل شما دیگر مدفوع نیست، اسپاسم عضله است و به درمان تخصصی نیاز دارد.
سوالات متداول
آیا با رژیم غذایی، شقاق کاملاً خوب می شود؟
در شقاق حاد یعنی زیر شش هفته، بله؛ بخش بزرگی از بیماران فقط با اصلاح رژیم غذایی، لگن آب گرم و مراقبت درست بهبود پیدا می کنند. در شقاق مزمن خیر، چون مشکل اصلی اسپاسم عضله ی اسفنکتر است و رژیم غذایی روی آن اثری ندارد.
چقدر طول می کشد تا اثر تغییر رژیم غذایی را ببینم؟
معمولاً از هفته ی اول قوام مدفوع بهتر می شود، ولی کاهش محسوس درد هنگام دفع بیشتر از دو تا سه هفته زمان می برد. اگر بعد از چهار هفته ی رعایت کامل هیچ تغییری حس نکردید، این خودش یک علامت است و باید بررسی شوید.
آیا ماست برای شقاق خوب است؟
ماست پروبیوتیک مفید است چون تعادل باکتری های روده را بهبود می دهد. اما لبنیات پرچرب و پنیر زیاد در بسیاری از افراد یبوست را تشدید می کند، پس ماست کم چرب و دوغ گزینه ی بهتری از پنیر است.
موز برای شقاق مفید است یا مضر؟
بستگی به رسیده بودن آن دارد. موز کاملاً رسیده فیبر محلول دارد و کمک کننده است، اما موز نارس و کال به دلیل نشاسته ی مقاوم، یبوست را تشدید می کند.
نوشیدن چای و قهوه ضرر دارد؟
مقدار متعادل مشکلی ندارد، ولی چای پررنگ و قهوه ی زیاد اثر ادرارآور دارند و بدن را کم آب می کنند. اگر روزی چند فنجان می نوشید، به ازای هر فنجان یک لیوان آب اضافه مصرف کنید.
در دوران بارداری برای شقاق چه بخوریم؟
اصول همان است، اما در بارداری به دلیل تغییرات هورمونی و فشار رحم، یبوست شایع تر است و اهمیت فیبر و آب بیشتر می شود. هیچ مکمل یا ملینی را در بارداری بدون مشورت با پزشک مصرف نکنید.
آیا لگن آب گرم همراه با رژیم غذایی لازم است؟
بله و مکمل یکدیگرند. رژیم غذایی از پارگی مجدد جلوگیری می کند و لگن آب گرم با شل کردن عضله ی اسفنکتر، درد را کم می کند و به ترمیم کمک می کند.
