پیچ خوردگی روده که در اصطلاح پزشکی به آن ولولوس (Volvulus) گفته میشود،یکی از جدی ترین و خطرناک ترین وضعیت های اورژانسی گوارشی است.این اتفاق زمانی رخ میدهد که قسمتی از روده بزرگ یا کوچک به دور خودش یا دور بافت های نگهدارنده (مزانتر) میپیچد.
این گره خوردن ناگهانی باعث ایجاد یک انسداد مکانیکی شدید میشود که نه تنها مسیر عبور مواد غذایی و گازها را میبندد، بلکه مانند یک طناب محکم، جریان خونرسانی به بافت روده را نیز قطع میکند.
اگر خون به روده نرسد، بافت روده در عرض چند ساعت دچار مرگ (نکروز) و سیاه شدگی میشود که این حالت میتواند باعث سوراخ شدن روده و پخش عفونت در کل شکم (پریتونیت) شود. در ادامه این مطلب، به بررسی دقیق این بیماری، روش های تشخیص و جراحی های مرتبط با آن میپردازیم.
انواع پیچ خوردگی روده بر اساس محل وقوع
پیچ خوردگی روده ممکن است در هر قسمتی از دستگاه گوارش رخ دهد، اما به طور کلی پزشکان آن را به دو دسته اصلی تقسیم میکنند که هر کدام ویژگی ها و بیماران خاص خود را دارند:
۱. پیچ خوردگی روده بزرگ (کولون):
این نوع شایع ترین حالت در بزرگسالان است. بیشترین محلی که دچار پیچ خوردگی میشود، سیگموئید (قسمت انتهایی روده بزرگ قبل از راست روده) است. پیچ خوردگی سیگموئید اغلب در افراد سالمند یا کسانی که دچار یبوست مزمن هستند دیده میشود. نوع دیگر،پیچ خوردگی سکوم (قسمت ابتدایی روده بزرگ) است که بیشتر در جوانان و زنان باردار رخ میدهد و به دلیل نقص مادرزادی در چسبندگی روده به دیواره شکم ایجاد میشود.
۲. پیچ خوردگی روده کوچک:
این وضعیت در نوزادان و کودکان شایع تر است. معمولا به دلیل ناهنجاری های مادرزادی در دوران جنینی، روده کوچک به درستی در جای خود فیکس نشده و مستعد پیچ خوردن دور عروق اصلی شکم میشود. این حالت در کودکان بسیار خطرناک است و نیاز به جراحی فوری در همان ساعات اولیه دارد تا از از دست رفتن روده کوچک جلوگیری شود.
علائم پیچ خوردگی روده که نباید نادیده بگیرید
بسیاری از مردم در گوگل جست وجو میکنند که “از کجا بفهمیم روده مان پیچ خورده است؟”.علائم این بیماری معمولا بسیار ناگهانی و شدید ظاهر میشوند. شدت علائم به میزان بسته شدن مسیر روده و قطع جریان خون بستگی دارد:
درد شکمی شدید و ناگهانی: دردی که به صورت ناگهانی شروع شده و به مرور بدتر میشود. این درد اغلب در مرکز شکم یا اطراف ناف حس میشود و با مسکن های معمولی خوب نمیشود.
تورم و نفخ شدید شکم: به دلیل تجمع گاز و مدفوع پشت محل پیچ خوردگی، شکم بیمار به شدت متورم، سفت و نسبت به لمس حساس میشود.
استفراغ سبز رنگ یا خونی: وقتی انسداد کامل باشد، محتویات روده به سمت بالا برمیگردد. وجود رنگ سبز (صفرا) در استفراغ نشانه ای جدی از انسداد در قسمت های بالایی روده است.
عدم توانایی در دفع گاز یا مدفوع: این یکی از کلیدی ترین علائم پیچ خوردگی روده است. بیمار هر چقدر زور میزند، نه گاز دفع میکند و نه مدفوع.
علائم شوک: اگر خونرسانی قطع شده باشد، بیمار دچار تپش قلب بالا، افت فشار خون، رنگ پریدگی و گیجی میشود که نشانه مرگ بافت روده است.
چه کسانی در معرض خطر پیچ خوردگی روده هستند؟
شناخت عوامل خطر به تشخیص سریع تر کمک میکند. بر اساس آمارهای معتبر جهانی، افراد زیر بیشتر در معرض این عارضه هستند:
نوزادان زیر یک سال: به دلیل نقص در چرخش روده در دوران جنینی (Malrotation).
سالمندان بالای ۶۵ سال: به ویژه کسانی که تحرک کمی دارند و سال هاست از یبوست مزمن رنج میبرند.
افراد دارای سابقه جراحی شکم: چسبندگی های ناشی از جراحی های قبلی میتواند به عنوان یک محور عمل کرده و روده دور آن بپیچد.
مصرف کنندگان داروهای خاص: داروهایی که حرکات روده را به شدت کند میکنند (مانند داروهای اعصاب یا مسکن های مخدر) احتمال پیچ خوردگی سیگموئید را بالا میبرند.
رژیم غذایی بسیار پرفیبر ناگهانی: در برخی مناطق جهان، مصرف ناگهانی و بیش از حد فیبر بعد از یک دوره گرسنگی، میتواند باعث سنگین شدن روده و چرخش آن شود.
بیشتر بدانید: شایع ترین علت انسداد روده چیست؟
روش های تشخیص تخصصی پیچ خوردگی روده
پزشک برای تشخیص این وضعیت اورژانسی زمان زیادی ندارد. بنابراین بعد از معاینه فیزیکی و لمس شکم، بلافاصله از روش های تصویربرداری زیر استفاده میکند:
۱. عکس رادیولوژی ساده (X-Ray)
اولین قدم معمولا عکس ساده شکم است.در پیچ خوردگی سیگموئید، یک تصویر کلاسیک به نام “دانه قهوه” (Coffee Bean Sign) دیده میشود که نشان دهنده روده متورم و پر از گاز است که به شکل دانه قهوه بزرگ درآمده است.
۲. سی تی اسکن شکم (CT Scan)
دقیق ترین روش برای تشخیص نوع و محل دقیق پیچ خوردگی است.در سی تی اسکن، پزشک میتواند نشانه “گرداب” (Whirl Sign) را ببیند؛ جایی که رگ های خونی و روده به وضوح دور هم چرخیده اند. همچنین سی تی اسکن نشان میدهد که آیا روده سوراخ شده یا مایع آزاد در شکم وجود دارد یا خیر.
۳. تنقیه با باریوم یا حاجب
در برخی موارد، پزشک ماده رنگی را از طریق مقعد وارد روده میکند.اگر ماده در جایی متوقف شود و شکلی شبیه به “منقار پرنده” ایجاد کند، پیچ خوردگی تایید میشود.البته اگر شک به سوراخ شدن روده وجود داشته باشد، این روش ممنوع است.
درمان قطعی پیچ خوردگی روده
انتخاب روش درمان کاملا به وضعیت بیمار و میزان سلامت بافت روده بستگی دارد.
۱. باز کردن پیچ خوردگی با سیگموئیدوسکوپی (غیرجراحی)
اگر پیچ خوردگی در ناحیه سیگموئید باشد و علائم مرگ بافت (تب،شوک) وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است سعی کند با استفاده از یک لوله منعطف (اندوسکوپ) از طریق مقعد وارد شده و به آرامی پیچ خوردگی را باز کند. با ورود لوله،گازها و مدفوع محبوس شده با فشار خارج میشوند و روده به حالت عادی برمیگردد.
نکته مهم: این روش معمولا موقتی است و احتمال تکرار پیچ خوردگی در آینده بسیار بالاست (بیش از ۵۰ درصد). بنابراین معمولا توصیه میشود بیمار چند روز بعد برای جراحی پیشگیرانه آماده شود.
۲. جراحی اورژانسی (لاپاراتومی)
اگر روده کوچک پیچ خورده باشد یا در روده بزرگ علائم سیاه شدگی بافت دیده شود، تنها راه جراحی فوری است.جراح شکم را باز کرده و اقدامات زیر را انجام میدهد:
برگرداندن روده: اگر بافت هنوز زنده و صورتی رنگ باشد، جراح فقط پیچ را باز کرده و روده را در جای درست فیکس میکند.
برداشتن روده (رزکسیون): اگر بخشی از روده سیاه شده باشد، باید بلافاصله بریده و خارج شود. اگر بافت های باقی مانده سالم باشند،آنها را به هم پیوند میزنند (آناستوموز).
ایجاد استومی: در مواردی که عفونت شکمی زیاد باشد، جراح ممکن است انتهای روده را موقتا به دیواره شکم متصل کند تا مدفوع وارد کیسه شود (کولوستومی) و پس از چند ماه که بیمار بهبود یافت، در جراحی دوم روده ها را دوباره به هم وصل کند.
عوارض خطرناک ناشی از تاخیر در درمان
پیچ خوردگی روده شوخی بردار نیست. هر دقیقه تاخیر میتواند عوارض جبران ناپذیری داشته باشد:
پریتونیت: التهاب و عفونت شدید پرده شکم بر اثر سوراخ شدن روده.
سپتیسمی: ورود باکتری ها از روده آسیب دیده به جریان خون که منجر به از کار افتادن اعضای بدن میشود.
سندرم روده کوتاه: اگر بخش بزرگی از روده کوچک به دلیل سیاه شدن برداشته شود، بیمار در جذب مواد غذایی دچار مشکل همیشگی خواهد شد.
مرگ: متاسفانه در صورت عدم درمان سریع، نرخ مرگ و میر در این بیماری بسیار بالاست.
راه های پیشگیری و نکات مراقبتی
برای افرادی که مستعد مشکلات گوارشی هستند، رعایت موارد زیر الزامی است:
درمان قطعی یبوست: استفاده از رژیم غذایی متعادل، نوشیدن آب کافی و ورزش منظم برای جلوگیری از انباشت مدفوع در روده بزرگ.
توجه به دردهای شکمی: هرگونه درد شکمی که با تورم همراه است را جدی بگیرید و به دنبال خود درمانی با نبات داغ یا عرق نعنا نباشید، زیرا این کار زمان طلایی درمان را از بین میبرد.
پیگیری بعد از جراحی: اگر یک بار دچار این مشکل شده اید و با آندوسکوپی باز شده است،حتما درباره جراحی نهایی برای فیکس کردن روده با پزشک مشورت کنید.
خلاصه و نتیجه گیری:
پیچ خوردگی روده یک وضعیت اضطراری است که علائمی مانند درد شدید، نفخ غیرطبیعی و قطع دفع مدفوع دارد. تشخیص سریع با سی تی اسکن و عکس برداری انجام میشود و درمان آن اغلب نیازمند دخالت جراحی برای جلوگیری از مرگ بافت روده است. اگر خود یا اطرافیانتان علائم انسداد روده را تجربه میکنید، بدون فوت وقت به اورژانس مراجعه کنید.
