وقتی بیماری میپرسد «چه چیزهایی برای بواسیر ضرر دارد؟»، معمولاً منتظر یک فهرست کوتاه از غذاهای ممنوع است؛ مثلاً ترشی، فلفل یا غذاهای «گرم». اما تجربهی مطب نشان میدهد آنچه بیشترین آسیب را به رگهای ناحیهی مقعد میزند، معمولاً یک غذای خاص نیست؛ زنجیرهای از انتخابهای غذایی و عادتهای روزمره است که دست به دست هم میدهند و یبوست، زور زدن و فشار مداوم روی این رگها را بیشتر میکنند.
در این مقاله که با نگاه بالینی دکتر پرهام فراهانی، متخصص جراحی عمومی و لاپاراسکوپی تهیه شده، هم خوراکیهای مضر را بررسی میکنیم و هم عادتهایی را که کمتر کسی به آنها توجه میکند. کنار هر مورد هم جایگزین بهتر آن را میگوییم. در پایان هم توضیح میدهیم چه زمانی پرهیز و مراقبت خانگی دیگر کافی نیست و باید درمان تخصصی را جدی گرفت.
چرا بعضی خوراکیها و عادتها بواسیر را بدتر میکنند؟
بواسیر در واقع گشاد شدن و متورم شدن رگهای خونی داخل یا اطراف کانال مقعد است. هر چیزی که فشار داخل این رگها را بالا ببرد یا بافت اطرافشان را تحریک کند، علائم را تشدید میکند. این علائم شامل درد، خارش، سوزش، خونریزی و بیرونزدگی است. به زبان ساده، چهار مکانیسم اصلی پشت تشدید بواسیر وجود دارد:
- یبوست و مدفوع سفت: عبور مدفوع خشک و حجیم، رگهای متورم را میخراشد و خونریزی ایجاد میکند. پیشنهاد مطالعه: درمان زخم مقعدی ناشی از یبوست
- زور زدن هنگام دفع: فشار داخل شکم را بالا میبرد و خون را در رگهای مقعد حبس میکند.
- فشار طولانی روی کف لگن: نشستنهای طولانی، بلند کردن بار سنگین و اضافه وزن از این دستهاند.
- تحریک موضعی: مثل اسهالهای مکرر، شست و شوی شدید یا مواد محرک در مدفوع.
پس هر خوراکی یا عادتی که یکی از این چهار مسیر را فعال کند، در عمل «دشمن بواسیر» است. با این نگاه، فهرست موارد مضر منطقیتر و قابلفهمتر میشود.
چه غذاهایی برای بواسیر ضرر دارد؟
مشترک اصلی غذاهای مضر برای بواسیر «فیبر کم» است. فیبر مثل اسفنج آب را در مدفوع نگه میدارد و آن را نرم و حجیم میکند. وقتی رژیم غذایی فقیر از فیبر باشد، مدفوع سفت میشود و زور زدن اجتنابناپذیر است. این همان نکتهای است که مؤسسهی ملی بیماریهای گوارش آمریکا هم بر آن تأکید میکند:
«اگر بواسیر شما ناشی از یبوست مزمن است، سعی کنید غذاهای کمفیبر یا بدون فیبر مثل پنیر، چیپس، فستفود، بستنی، گوشت و غذاهای آماده و فرآوریشده را زیاد نخورید.»
به نقل از: NIDDK
۱. نان سفید، برنج سفید و ماکارونی معمولی
آرد سفید و برنج سفید در فرایند تصفیه، پوستهی سبوسدار خود را از دست میدهند و تقریباً چیزی از فیبرشان باقی نمیماند. سفرهای که هر وعدهاش بر پایهی نان لواش، برنج سفید یا ماکارونی است، بهمرور یبوست مزمن میسازد. لازم نیست اینها را کاملاً کنار بگذارید، اما بهتر است بخشی از آنها را با نان سنگک یا نان سبوسدار، برنج قهوهای و جو پرک عوض کنید.
۲. فستفود، سوسیس، کالباس و غذاهای آماده
این غذاها ترکیبی از چربی زیاد، نمک زیاد و فیبر نزدیک به صفر هستند. نمک بالا آب بدن را به سمت خون و بافتها میکشد و روده آب کمتری برای نرم کردن مدفوع در اختیار دارد. چربی زیاد هم حرکت روده را کند میکند. همبرگر، پیتزا، سیبزمینی سرخکرده و غذاهای منجمد آماده، اگر پایهی ثابت تغذیه باشند، از جدیترین دشمنان بواسیر به حساب میآیند.
۳. پنیر زیاد، بستنی و لبنیات پرچرب
لبنیات فیبر ندارند و در بعضی افراد، به خصوص وقتی زیاد مصرف شوند، یبوستزا هستند. پنیرهای پرچرب و بستنی بیشترین سهم را دارند. قرار نیست لبنیات را حذف کنید؛ کافی است مقدار آن را متعادل نگه دارید و همیشه کنارش سبزی، سالاد یا میوه بخورید تا فیبر وعده جبران شود.
۴. گوشت قرمز زیاد و فرآوردههای گوشتی
گوشت قرمز فیبر ندارد و هضم آن زمانبر است. مشکل اصلی خود گوشت نیست؛ مشکل وقتی ایجاد میشود که گوشت جای سبزی و حبوبات را در بشقاب بگیرد. اگر گوشت میخورید، سهم سبزی پخته یا سالاد را در همان وعده بیشتر کنید. گاهی هم ماهی یا مرغ را جایگزین آن کنید.
۵. غذاهای خیلی تند و پرادویه
ادویهی تند به تنهایی باعث ایجاد بواسیر نمیشود. اما ترکیبات تند فلفل در مدفوع باقی میمانند و هنگام دفع، مخاط ملتهب مقعد را میسوزانند. به همین دلیل بسیاری از بیماران بعد از یک وعدهی خیلی تند، سوزش و خارش بیشتری را تجربه میکنند. در دورههایی که بواسیر فعال و دردناک است، بهتر است از فلفل تند و سسهای آتشین فاصله بگیرید.
۶. قهوهی زیاد، نوشابه و نوشیدنیهای الکلی
مصرف زیاد کافئین و بهویژه الکل، دفع ادرار را بیشتر میکند و اگر همراه با آب کافی نباشد، بدن کمآب میشود و مدفوع خشک میشود. نوشابههای گازدار شیرین هم جای آب را در برنامهی روزانه میگیرند و هیچ کمکی به نرمی مدفوع نمیکنند. یکی دو فنجان قهوه در روز معمولاً مشکلی ایجاد نمیکند، به شرطی که کنارش آب کافی بنوشید.
جدول خوراکیهای مضر برای بواسیر و جایگزین بهتر
| خوراکی مضر | چرا ضرر دارد؟ | جایگزین بهتر |
|---|---|---|
| نان سفید و برنج سفید | فیبر بسیار کم، مدفوع سفت | نان سنگک یا سبوسدار، برنج قهوهای، جو |
| فستفود، سوسیس و کالباس | چربی و نمک زیاد، بدون فیبر | غذای خانگی همراه سبزی و حبوبات |
| پنیر زیاد و بستنی | یبوستزا در بسیاری از افراد | مقدار متعادل، همراه با میوه و سالاد |
| فلفل و سس خیلی تند | سوزش و تحریک هنگام دفع | ادویهی ملایم و سبزیهای معطر |
| قهوهی زیاد، نوشابه و الکل | کمآبی بدن و مدفوع خشک | آب، دمنوش و آبمیوهی طبیعی بدون شکر |
| گوشت قرمز زیاد | هضم کند و نبود فیبر در وعده | ماهی، مرغ یا حبوبات در کنار سبزی |
باورهای غلط رایج دربارهی تغذیه و بواسیر
در فضای مجازی فهرستهایی از «خوراکیهای ممنوع» دستبهدست میشود که گاهی آن قدر طولانی است که بیمار عملاً نمیداند چه بخورد. بعضی از این توصیهها پایهی علمی ندارند و حتی ممکن است با حذف غذاهای مفید، یبوست را بدتر کنند:
- «حبوبات برای بواسیر ممنوع است»: برعکس، حبوبات از غنیترین منابع فیبرند. نفخ اولیهی آنها معمولاً با خیساندن کافی، پخت کامل و افزایش تدریجی مقدار کم میشود. فقط در دورهی حاد و دردناک، اگر نفخ آزارتان میدهد، مقدارش را موقتاً کمتر کنید.
- «گوجه فرنگی، پرتقال و کیوی بواسیر را بدتر میکنند»: این میوهها و سبزیها فیبر و آب دارند و برای بیشتر افراد مفیدند. تنها استثنا کسانی هستند که به آنها حساسیت شخصی دارند و بعد از مصرفشان سوزش بیشتری حس میکنند.
- «فقط غذاهای گرم ضرر دارند»: تقسیمبندی سردی و گرمی با سازوکار واقعی بواسیر یعنی یبوست، زور زدن و فشار روی رگها همخوانی ندارد. معیار درست این است که آن غذا مدفوع را سفت میکند یا نرم.
- «هرچه فیبر بیشتر، بهتر»: افزایش ناگهانی و زیاد فیبر بدون نوشیدن آب کافی، خودش میتواند باعث نفخ، دلپیچه و حتی مدفوع سفتتر شود. فیبر را تدریجی و طی یکی دو هفته زیاد کنید و همزمان آب بیشتری بنوشید.
عادتهای روزانهای که بواسیر را بدتر میکنند
بسیاری از بیماران با وجود رعایت کامل رژیم غذایی، هنوز دچار عود بواسیر میشوند. دلیلش معمولاً عادتهایی است که هیچوقت به آنها شک نکردهاند. این بخش احتمالاً مهمترین قسمت این مقاله است.
نشستن طولانی روی توالت با گوشی
وقتی روی توالت مینشینید، کف لگن شل میشود و رگهای اطراف مقعد پرخون میشوند. تا وقتی این زمان کوتاه باشد مشکلی نیست. اما کسی که ۱۵ تا ۲۰ دقیقه با گوشی یا روزنامه آنجا مینشیند، عملاً رگهایش را در حالت پرخونی نگه میدارد. قانون ساده این است: اگر ظرف چند دقیقه دفع اتفاق نیفتاد، بلند شوید و بعداً دوباره امتحان کنید. گوشی را هم بیرون از سرویس بهداشتی بگذارید.
زور زدن و حبس کردن نفس هنگام دفع
زور زدن مستقیمترین راه برای بالا بردن فشار داخل رگهای هموروئیدی است. منابع تغذیهی بالینی هم دقیقاً روی همین نکته انگشت میگذارند:
«برای اینکه به رگهای انتهای راستروده فشار وارد نشود، هنگام دفع زور نزنید و نفس خود را حبس نکنید.»
به نقل از: Tufts Health & Nutrition Letter
یک چهارپایهی کوتاه زیر پا در توالت فرنگی، زاویهی خروجی روده را به حالت نشستن طبیعی نزدیکتر میکند و نیاز به زور زدن را کم میکند. این یکی از سادهترین تغییراتی است که میتوانید همین امروز اعمال کنید.
نادیده گرفتن یا عقب انداختن دفع
کسانی که بهدلیل شلوغی کار، خجالت در محیط کار یا سفر، احساس دفع را سرکوب میکنند، در واقع به روده فرصت میدهند آب بیشتری از مدفوع بگیرد. نتیجه، مدفوعی سفتتر و دفعی سختتر در نوبت بعد است. بهترین زمان دفع معمولاً بعد از صبحانه است؛ همان زمانی که روده بهطور طبیعی فعالتر است.
نشستنهای طولانی پشت میز یا فرمان
کارمندان، رانندگان و دانشجوهایی که ساعتها بیحرکت مینشینند، فشار ثابتی روی ناحیهی مقعد وارد میکنند و جریان برگشت خون از لگن کند میشود. هر ۴۵ تا ۶۰ دقیقه چند دقیقه بلند شوید و راه بروید. نشستن روی صندلیهای خیلی سفت را هم برای ساعتهای طولانی کمتر کنید.
بلند کردن بار سنگین و ورزشهای پرفشار
حرکاتی مثل ددلیفت و اسکات سنگین، یا جابهجا کردن اجسام سنگین با نفس حبسشده، همان اثری را دارند که زور زدن در توالت دارد. این کار فشار داخل شکم ناگهان بالا میرود و به رگهای مقعد منتقل میشود. کنار گذاشتن ورزش راهحل نیست، چون تحرک برای روده ضروری است. راهحل این است که وزنهها را سبکتر کنید، هنگام بلند کردن بار نفس را بیرون بدهید و در دورههای حاد، پیادهروی و شنا را جایگزین تمرینهای سنگین کنید.
کم نوشیدن آب
فیبر بدون آب کارایی ندارد. کسی که در طول روز فقط چند استکان چای مینوشد، حتی با خوردن سبزی و میوه هم ممکن است یبوست داشته باشد. رنگ ادرار راهنمای خوبی است: ادرار زرد پررنگ معمولاً یعنی بدن آب بیشتری لازم دارد.
مصرف خودسرانهی ملین و تنقیه
بعضی بیماران برای فرار از یبوست، سراغ ملینهای محرک یا تنقیهی مکرر میروند. استفادهی طولانی و بدون نظر پزشک از این روشها، روده را تنبل میکند. اسهالهای ناشی از آن هم به همان اندازهی یبوست، مخاط مقعد را تحریک میکنند. اسهال مزمن یکی از علتهای کمتر شناختهشدهی تشدید بواسیر است.
شستوشوی شدید، صابون معطر و خاراندن
پوست اطراف مقعد در بیمار مبتلا به بواسیر حساس و ملتهب است. شستن با آب خیلی داغ، صابونهای معطر، دستمال مرطوبهای حاوی الکل یا عطر، و مالیدن محکم با دستمال خشک، این پوست را زخمی میکند و خارش را بیشتر میکند. خاراندن هم چرخهی «خارش، زخم، خارش بیشتر» را میسازد. شستوشوی ملایم با آب ولرم و خشک کردن با ضربههای آرام کافی است.
سیگار، اضافه وزن و کمتحرکی
سیگار روی سلامت دیوارهی رگها و خونرسانی بافتها اثر منفی دارد و روند ترمیم زخمها را کند میکند. اضافهوزن، بهویژه چربی شکمی، فشار دائمی روی کف لگن ایجاد میکند. کمتحرکی هم حرکات طبیعی روده را کند میکند. این سه عامل اغلب با هم دیده میشوند و اثر یکدیگر را تشدید میکنند.
⚠️ خطرناکترین اشتباه: نسبت دادن هر خونریزی به بواسیر
شایعترین علت خون روشن هنگام دفع بواسیر است، اما تنها علت آن نیست. شقاق، پولیپ روده و در موارد کمتر، بیماریهای جدیتر رودهی بزرگ هم میتوانند علامت مشابهی داشته باشند. اگر برای اولین بار خونریزی دارید، اگر سن شما بالای ۴۰ سال است، یا اگر خونریزی با تغییر عادت دفع، کاهش وزن یا خستگی همراه است، پیش از هر پرهیز یا پمادی باید معاینه شوید.
پرهیزهای ویژه در بارداری و بعد از عمل
در دوران بارداری، فشار رحم بزرگشده روی رگهای لگن، تغییرات هورمونی و مکمل آهن دست به دست هم میدهند و بواسیر را شایعتر میکنند. در این دوره هم همان اصول بالا صادق است. تفاوت در این است که هیچ ملین، پماد یا مکملی نباید بدون هماهنگی با پزشک مصرف شود. برای جزئیات بیشتر، مقالهی هموروئید در بارداری را بخوانید.
بعد از جراحی یا لیزر هم، رعایت نکات تغذیهای و پرهیز از زور زدن اهمیتی دوچندان دارد؛ چون محل عمل در حال ترمیم است و یک دفع سخت میتواند درد و خونریزی ایجاد کند. برنامهی دقیق این دوره را در مطلب دوران نقاهت بعد از عمل هموروئید توضیح دادهایم.
چه زمانی پرهیز کافی نیست و باید درمان تخصصی را شروع کرد؟
اصلاح تغذیه و عادتها ستون اصلی درمان بواسیر است و در مراحل ابتدایی معمولاً علائم را بهخوبی کنترل میکند. اما باید واقعبین بود: پرهیز فقط جلوی بدتر شدن را میگیرد. رگی که کشسانی خود را از دست داده و بیرون زده است، با تغییر رژیم غذایی به حالت اول برنمیگردد. دکتر فراهانی بارها در مطب با بیمارانی روبهرو میشوند که سالها فقط پرهیز کردهاند و وقتی مراجعه کردهاند، بواسیرشان به مرحلهای رسیده که درمان سادهتر دیگر برایش کافی نیست.
اگر با وجود رعایت نکات این مقاله برای چند هفته، هنوز خونریزی، درد یا بیرونزدگی دارید، وقت ارزیابی تخصصی است. در بسیاری از موارد هنوز میتوان از روشهای سرپایی و درمان بواسیر بدون جراحی استفاده کرد. در مراحل پیشرفتهتر، پزشک بر اساس درجهی بیماری تعیین میکند چه زمانی بواسیر باید عمل شود. امروز روشهایی مثل لیزر هموروئید در تهران این امکان را فراهم کردهاند که درمان در یک جلسه، با درد کمتر و بازگشت سریعتر به کار انجام شود.
گاهی هم بعد از فروکش کردن بواسیر خارجی، زائدههای پوستی کوچکی در لبهی مقعد باقی میمانند که بهداشت ناحیه را سخت میکنند و با پرهیز از بین نمیروند. برای آشنایی با این مشکل، مطلب گوشت اضافه مقعدی را ببینید.
🔔 این علائم را به تعویق نیندازید
- درد ناگهانی و شدید همراه با تودهی سفت و کبود در لبهی مقعد (احتمال لخته شدن خون در رگ)
- خونریزی زیاد، مکرر یا همراه با سرگیجه و رنگپریدگی
- بیرونزدگیای که با دست به داخل برنمیگردد
- تب، ترشح چرکی یا تورم دردناک اطراف مقعد
پرهیز کردید ولی بواسیر هنوز آزارتان میدهد؟
دکتر پرهام فراهانی، متخصص جراحی عمومی و لاپاراسکوپی، پس از معاینه مشخص میکنند که کنترل با تغییر سبک زندگی کافی است یا به درمان سرپایی و لیزر نیاز دارید. مطبها در تهران (زعفرانیه، پالادیوم) و کرج هستند.
جمعبندی:
پاسخ کوتاه به این سؤال که چه چیزهایی برای بواسیر ضرر دارد این است: هر چیزی که مدفوع را سفت کند، شما را به زور زدن وادار کند یا فشار طولانی روی ناحیهی مقعد بیاورد. در بشقاب غذا، یعنی نان و برنج سفید، فستفود، لبنیات پرچرب، گوشت زیاد، غذای خیلی تند و نوشیدنیهای کمآبکننده. در زندگی روزمره، یعنی نشستن طولانی روی توالت، زور زدن، عقب انداختن دفع، کمتحرکی، بلند کردن بار سنگین، کمآبی و شستوشوی نادرست.
اصلاح این موارد در مراحل اولیه معجزه میکند. اما اگر بعد از چند هفته رعایت، هنوز خونریزی یا بیرونزدگی دارید، مراجعهی زودهنگام به جراح بهترین کار است، چون گزینههای درمانی سادهتر و کمدردتری در اختیارتان میگذارد.
سوالات متداول
۱. آیا خوردن تخمه و آجیل برای بواسیر ضرر دارد؟
آجیل خام و بدون نمک مثل بادام و گردو، بهدلیل داشتن فیبر، در مقدار متعادل مفید است. مشکل از تخمهها و آجیلهای شور و بوداده است که نمک زیادی دارند. پوستههای سفت و خردههای تیز تخمه هم اگر زیاد خورده شوند، ممکن است هنگام دفع مخاط ملتهب را تحریک کنند.
۲. آیا ماست و دوغ هم مثل پنیر برای بواسیر مضر است؟
معمولاً نه. ماست و دوغ کمنمک بهدلیل داشتن باکتریهای مفید، در بسیاری از افراد به تنظیم کار روده کمک میکنند. کسانی که بعد از مصرف لبنیات دچار نفخ یا یبوست میشوند، بهتر است مقدار آن را کم کنند.
۳. آیا دوچرخهسواری و اسبسواری بواسیر را بدتر میکند؟
نشستن طولانی روی زین باریک، فشار مستقیمی روی ناحیهی مقعد وارد میکند و در دورههای حاد میتواند درد و تورم را بیشتر کند. زین پهنتر و نرمتر، شلوارک بالشتکدار و استراحتهای کوتاه در مسیرهای طولانی کمککننده است. در زمان التهاب شدید، بهتر است موقتاً ورزش دیگری را جایگزین کنید.
۴. آیا قرص آهن میتواند بواسیر را بدتر کند؟
بله. مکملهای آهن در بسیاری از افراد یبوست ایجاد میکنند و مدفوع را سفتتر میکنند. اگر بهدلیل کمخونی یا بارداری آهن مصرف میکنید، آن را خودسرانه قطع نکنید. با پزشک دربارهی نوع مکمل، زمان مصرف و راههای پیشگیری از یبوست مشورت کنید.
۵. آیا نشستن روی زمین یا سطح سرد باعث بواسیر میشود؟
شواهد علمی نشان نمیدهد که سرما بهتنهایی باعث ایجاد بواسیر شود. آنچه اهمیت دارد، مدت نشستن و فشار روی ناحیهی مقعد است، نه دمای سطح. البته برخی بیماران در سرما احساس ناراحتی بیشتری دارند که به همین دلیل میتوانند از زیرانداز استفاده کنند.
۶. اگر همهی این موارد را رعایت کنم، بواسیرم هرگز برنمیگردد؟
رعایت این نکات احتمال عود را بهطور چشمگیری کم میکند، اما تضمین صددرصد نیست. عواملی مثل وراثت، سن، بارداریهای بعدی و بیماریهای گوارشی زمینهای هم نقش دارند. به همین دلیل پیگیری منظم و معاینه در صورت بازگشت علائم توصیه میشود.
